นายขนมต้ม: ประวัติ ตำนาน และวันมวยไทย 17 มี.ค. กับ 6 ก.พ.

นายขนมต้ม คือนักมวยไทยที่ถูกกวาดต้อนไปพม่าหลังเสียกรุงศรีอยุธยาใน พ.ศ. 2310 พระราชพงศาวดารเล่าว่า หลังจากนั้นหลายปี เขาชกชนะนักมวยพม่าและมอญ “เก้าคนสิบคน” ต่อหน้าพระเจ้าอังวะ (พระเจ้ามังระ) ในงานฉลองยกฉัตรยอดพระมหาเจดีย์ที่เมืองย่างกุ้ง วันที่ 17 มีนาคมคือวันที่ผู้คนใช้ระลึกถึงการชกครั้งนั้น ส่วนวันมวยไทยที่คณะรัฐมนตรีกำหนดคือวันที่ 6 กุมภาพันธ์ ซึ่งระลึกถึงสมเด็จพระเจ้าเสือ ไม่ใช่นายขนมต้ม

หลายคนเริ่มค้นชื่อนี้เพราะเห็นคำว่าวันมวยไทยอยู่บนสองวันที่ต่างกัน แล้วพอเปิดอ่านเรื่องนายขนมต้ม แต่ละที่ก็จบไม่เหมือนกัน บางที่บอกว่าเขาได้ภรรยาสองคน บางที่บอกว่าเขาขอให้ปล่อยเชลยไทยกลับบ้าน มาดูทีละชั้น เริ่มจากข้อความในพงศาวดาร แล้วค่อยแยกส่วนที่เล่าเพิ่มภายหลัง

นายขนมต้มคือใคร

พงศาวดารบรรยายนายขนมต้มไว้สั้น ๆ ว่าเป็น “มวยดีมีฝีมือแต่ครั้งกรุงเก่า” คือเป็นนักมวยฝีมือดีมาตั้งแต่ยังอยู่อยุธยา เขาอยู่ในกลุ่มคนไทยที่ถูกนำตัวไปพม่าหลังสงครามเสียกรุง ชื่อของเขาปรากฏในพงศาวดารเพียงตอนเดียว คือตอนชกมวยหน้าพระที่นั่ง หลังจากนั้นพงศาวดารก็ไม่ได้กล่าวถึงเขาอีก

แม้มีเรื่องเพียงตอนเดียว คนรุ่นหลังก็ยกย่องนายขนมต้มเป็นบรมครูมวยไทย ส่วนมวยไทยในฐานะกีฬาปัจจุบัน เช่น แข่งกี่ยกและให้คะแนนอย่างไร อ่านได้ที่กติกามวยไทย

พงศาวดารเล่าเรื่องการชกไว้อย่างไร

เรื่องนี้อยู่ในพระราชพงศาวดารไทยสองฉบับ คือฉบับสมเด็จพระพนรัตน์ วัดพระเชตุพน และฉบับพระราชหัตถเลขา เนื้อความของสองฉบับใกล้เคียงกันมาก ลำดับเหตุการณ์มีดังนี้

1. พระเจ้าอังวะประทับอยู่ที่เมืองย่างกุ้ง ทำพิธียกฉัตรขึ้นบนยอดพระมหาเจดีย์ชเวดากองเสร็จแล้วจึงจัดงานฉลอง
2. ขุนนางพม่ากราบทูลว่าคนมวยเมืองไทยมีฝีมือดียิ่งนัก จึงมีรับสั่งให้หาตัวมา และได้นายขนมต้มมาถวาย
3. นักมวยพม่าคนแรกที่จับคู่กับเขาแพ้ “ไม่ทันถึงยก” จึงมีการจัดคนอื่นขึ้นมาชกต่อ
4. นายขนมต้มชนะทั้งนักมวยพม่าและมอญ “ถึงเก้าคนสิบคน”
5. พระเจ้าอังวะตบพระอุระตรัสชมว่าไทยมีพิษอยู่ทั่วตัว มือเปล่าไม่มีอาวุธยังสู้ได้ และตรัสต่อว่าที่เสียบ้านเมืองเป็นเพราะเจ้านายไม่ดี
6. พระราชทานรางวัลแก่นายขนมต้ม “โดยสมควร” โดยไม่ได้บอกว่ารางวัลคืออะไร

เรื่องในพงศาวดารจึงสั้นกว่าที่หลายคนคุ้น และไม่มีชื่อคู่ชกแม้แต่คนเดียว

ส่วนไหนเป็นตำนานที่เล่าเพิ่มภายหลัง

ลองนึกถึงเพลงที่ถูกนำไปคัฟเวอร์ต่อกันหลายรุ่น ต้นฉบับมีแค่ไม่กี่ท่อน แต่ฉบับคัฟเวอร์เติมท่อนใหม่และเปลี่ยนตอนจบ จนหลายคนได้ยินฉบับคัฟเวอร์ก่อนต้นฉบับ เรื่องนายขนมต้มก็เป็นแบบนั้น ข้อความในพงศาวดารคือต้นฉบับ ส่วนเรื่องที่เล่าต่อในหนังสือ สื่อ และงานรำลึกคือฉบับที่เติมรายละเอียดเข้าไป เรื่องนี้ยังถูกแต่งเป็นนวนิยาย “นายขนมต้ม คนกล้านอกตำนาน” ของคมทวน คันธนู ใน พ.ศ. 2530 และสร้างเป็นละครโทรทัศน์ใน พ.ศ. 2539

ปีของการชกก็ยังไม่ตรงกัน เรื่องเล่าต่อใช้ พ.ศ. 2317 ส่วนราชบัณฑิตยสภาระบุว่างานยกฉัตรที่ย่างกุ้งจัดใน พ.ศ. 2318 และพงศาวดารระบุว่างานอยู่ที่ย่างกุ้ง ไม่ใช่กรุงอังวะ

วันมวยไทยคือ 17 มีนาคม หรือ 6 กุมภาพันธ์

ทั้งสองวันถูกเรียกว่าวันมวยไทย แต่ระลึกถึงคนละบุคคล และมีที่มาต่างกัน

เมื่อเห็นคำว่าวันมวยไทยอีกครั้ง ให้ดูวันที่ก่อน วันที่ 17 มีนาคมหมายถึงนายขนมต้มและงานที่อยุธยา วันที่ 6 กุมภาพันธ์หมายถึงสมเด็จพระเจ้าเสือ ตามที่คณะรัฐมนตรีกำหนด

อนุสาวรีย์นายขนมต้มที่อยุธยา

อนุสาวรีย์นายขนมต้มตั้งอยู่ในสนามกีฬาจังหวัดพระนครศรีอยุธยา สร้างด้วยงบประมาณการแข่งขันกีฬาแห่งชาติครั้งที่ 24 (กรุงเก่าเกมส์) ปี 2534 และสร้างเสร็จในปี 2535 รูปปั้นเป็นนักมวยคาดเชือกที่มีร่างกายกำยำ

นอกจากเป็นที่จัดพิธีในเดือนมีนาคม อนุสาวรีย์นี้ยังมีคนมาไหว้ขอพรและบนบานเรื่องการค้าขาย การแข่งกีฬา และการสอบเข้าเรียน ของไหว้มักเลือกให้เข้ากับชื่อของท่าน เช่น ขนมต้มและอาหารประเภทต้ม ส่วนเหล้าขาวและรูปปั้นไก่ชนก็เป็นของไหว้ที่พบบ่อย หากอยากรู้จักนักมวยไทยยุคเวทีมาตรฐาน แชมป์โลก และเหรียญทองโอลิมปิก อ่านต่อได้ที่นักมวยไทยชื่อดังตลอดกาล

คำถามที่พบบ่อย

พระเจ้าอังวะกับพระเจ้ามังระคือองค์เดียวกันไหม

ในเรื่องนี้คือองค์เดียวกัน พงศาวดารไทยใช้คำว่าพระเจ้าอังวะ ส่วนงานเขียนสมัยหลังเรียกพระนามว่าพระเจ้ามังระ กษัตริย์พม่าในเวลานั้น

นายขนมต้มเกิดที่ไหน

ไม่มีหลักฐานว่าเขาเกิดที่ไหน เมื่อไร หรือเป็นลูกใคร เรื่องที่ระบุบ้านเกิดหรือวันเกิดไว้แน่ชัดเป็นรายละเอียดของเรื่องที่เล่าต่อ

นายขนมต้มใช้ท่าอะไรชนะ

พงศาวดารไม่ได้บอกท่าที่ใช้ การไล่ชื่ออาวุธหมัด ศอก เข่า เท้า และแข้ง เป็นท่อนที่ฉบับเล่าต่อเติมเข้ามา ถ้าอยากรู้ชื่อท่ามวยไทยที่สอนกันจริง อ่านได้ที่แม่ไม้มวยไทย 15 ท่าและลูกไม้มวยไทย

แหล่งข้อมูล

• สำนักงานราชบัณฑิตยสภา: นายขนมต้ม (24 สิงหาคม 2552) (เข้าถึง 29 ตุลาคม 2569)
• วารสารวิชาการมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ ปีที่ 13 ฉบับที่ 1 (2568): ความเชื่อเกี่ยวกับการบูชาและการบนบานอนุสาวรีย์นายขนมต้ม สนามกีฬาจังหวัดพระนครศรีอยุธยา (เข้าถึง 29 ตุลาคม 2569)
• สารานุกรมวัฒนธรรมไทย ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร: ขนมต้ม, นาย (เข้าถึง 29 ตุลาคม 2569)
• สำนักงานประชาสัมพันธ์จังหวัดพระนครศรีอยุธยา: ประชุมเตรียมการจัดงานวันมวยไทยนายขนมต้ม 16 และ 17 มีนาคม (28 กุมภาพันธ์ 2567) (เข้าถึง 29 ตุลาคม 2569)
• ผู้จัดการออนไลน์: วธ.จัดวันมวยไทย 6 ก.พ. (6 กุมภาพันธ์ 2555) (เข้าถึง 29 ตุลาคม 2569)
• TAT Newsroom: Amazing MuayThai Festival 2026 (2 กุมภาพันธ์ 2569) (เข้าถึง 29 ตุลาคม 2569)